Brede coalitie levert NPO uit aan DPG-RTL

Commerciële omroepen verbieden, en reclame alleen toestaan op de publieke omroep (1967). Een NPO-koepel oprichten (2000), die het publieke bestel meer centraal moet gaan aansturen, maar de waaier aan ledenomroepen daarnaast gewoon laten voortbestaan. En de laatste herschikking (2025): al die ledenomroepen, die elkaar al een eeuw de tent uitvechten, zelf laten uitmaken met wie zij willen gaan samenwerken in ‘vier of vijf’ nieuw te vormen ‘omroephuizen’.

De Nederlandse politiek heeft een erbarmelijk track record in het bij de tijd houden van de publieke omroep. Op 11 mei verscheen een evaluatie van het publieke omroepbestel door een onafhankelijke commissie. Zo’n evaluatie schrijft de Mediawet iedere vijf jaar voor, om de minister van Media te helpen bij zijn besluit de eveneens vijfjaarlijkse uitzendconcessie te verlengen – of niet.

Grote bedreigingen van buitenaf

Deze commissie windt er bepaald geen doekjes om. De Nederlandse publieke omroep bevindt zich ‘op een kritiek punt in zijn levensloop’ vanwege ‘grote bedreigingen van buitenaf’. Lineaire televisie, van oudsher hét medium waarmee de NPO zijn programma’s aan de man brengt, bereikte in 2020 80 procent van de Nederlandse kijkers. Vorig jaar was dat nog maar 67 procent.

‘Platforms als YouTube, Facebook, TikTok en Netflix’, zo gaat het rapport verder, ‘bepalen in toenemende mate wat Nederlanders zien, horen en geloven. Zij beïnvloeden het debat via algoritmes die niet zijn ontworpen voor democratische waarden, maar voor maximale aandacht, dataverkrijging en winst. In dat krachtenveld verliest de publieke omroep terrein.’ Hoe terrein terug te winnen, daar is de commissie vrij duidelijk over.

Focus op de kernwaarden, zette zij in dikgedrukte koeienletters op het omslag van haar rapport. De Mediawet formuleert vier kernwaarden voor de publieke omroep. Eén: kwaliteit en betrouwbaarheid. Twee: pluriformiteit. Drie: onafhankelijkheid. Vier: toegankelijkheid. ‘Deze kernwaarden vormen de reden van het bestaan van de publieke omroep’, aldus de evaluatiecommissie. ‘Hiermee onderscheidt de publieke omroep zich van commerciële partijen in het algemeen en van internationale techplatforms in het bijzonder. Op dit moment is er onvoldoende focus op de kernwaarden.’

Inhoud is het enige wapen

Via die kernwaarden komt vanzelf de inhoud centraal te staan in de besluitvorming binnen de publieke omroep, in plaats van het touwtrekken om macht en geld tussen al die omroepbobo’s. En de inhoud is het enige wapen van de NPO in zijn overlevingsstrijd temidden van de techreuzen, die het qua macht en geld altijd zullen winnen. Dit rapport creëert een niet te missen buitenkans op een hervorming die voor het eerst in zestig jaar door de inhoud wordt gestuurd, en die ook nog kan worden afgedwongen, met het al of niet verlengen van de concessie als stok achter de deur.

Je zou verwachten dat er spontaan een brede coalitie ontstaat – de nieuwe minister, een meerderheid in de Tweede Kamer, programmamakers, journalisten, mediawetenschappers – die de schouders eronder zet: goed plan voor de NPO, gaan we zo doen! Er is ook een brede coalitie ontstaan. Maar die omarmt een heel ander plan.

‘Het grootste mediabedrijf van Nederland, het commerciële DPG Media’, zo meldt NRC deze week, ‘wil nauw gaan samenwerken met het op een na grootste: de Nederlandse Publieke Omroep (NPO).’ Zo’n samenwerking is ‘noodzakelijk’, vindt de ceo van DPG Erik Roddenhof. ‘Gevraagd of de NPO dat ook zo ziet, zegt Lucien Brouwer, lid van de raad van bestuur van de NPO: “Het antwoord is een volmondig ja.” ’ Het waarom omschrijft NRC als volgt: ‘Publieke en commerciële omroepen slaan de handen ineen omdat big tech steeds meer Nederlandse kijkers en reclamegelden opslokt. Straks worden onder meer series van de publieke omroep gestreamd op het commerciële Videoland, want “de grote vijand rammelt aan de poort en zuigt het hele verdienmodel leeg”.’

Dat laatste citaat komt uit de mond van Mohammed Mohandis, lid van de Tweede Kamer voor PRO, en vorig jaar een van de indieners van een motie die de regering opriep ‘samenwerking tussen NPO, RTL en Talpa’ te bevorderen. De nieuwe minister van Media Rianne Letschert (D66), met een miljard euro belastinggeld per jaar veruit de voornaamste geldschieter van de NPO, blijkt eveneens ‘een groot voorstander’ van deze ‘publiek-private samenwerking’. ‘Die wil ik graag stimuleren, maar hoe mediapartijen dit uiteindelijk invullen, is aan hen.’

Een hybride gedrocht

De auteurs van Het gaat nooit om de kijker vielen van hun stoel toen zij dit alles lazen. Inmiddels publiceren zij zo’n vijf jaar over de Nederlandse media. Zij hebben laten zien dat de Nederlandse publieke omroep is vervallen tot een hybride gedrocht tussen ‘publiek’ en ‘privaat’. Het maakt steeds minder zelf de programma’s die ‘publiek’ wezenlijk onderscheiden van ‘privaat’: 37 procent van het publieke programmabudget, opgehoest door de belastingbetaler, gaat naar commerciële buitenproducenten. ‘Van het totale lineaire bereik wordt 67 procent door buitenproducenten gerealiseerd’, meldt de NPO in de Terugblik 2014.Twee derde van het publiek van de publieke omroep wordt bereikt via programma’s die zijn gemaakt door commerciële producenten - en dus niet door de omroepen zelf. Een groot deel van het programmabudget belandt bij hun eigenaren, veelal buitenlandse mediamultinationals als Warner Bros en Banijay.

Samenwerking veronderstelt gelijkwaardige partners. Maar in zijn huidige staat is ons publieke omroepbestel een sitting duck, die met huid en haar wordt opgepeuzeld. DPG Media wil ook helemaal geen samenwerking. Het wil almaar meer macht over de mediamarkten waarin het opereert. Met kranten, tijdschriften en NU.nl was het al veruit het grootste mediaconcern van Nederland. Toch wilde het ook nog RTL erbij.

In Vlaanderen bezit DPG al veel langer een commerciële omroep, VTM. Vlaamse mediawetenschappers hebben aangetoond dat DPG deze machtspositie misbruikt voor wederzijdse zelfpromotie van zijn titels en programma’s, en om concurrenten het leven zuur te maken, en dan met name de Vlaamse publieke omroep VRT. Kennelijk hebben deze onderzoeken geen rol gespeeld in het besluit van de Autoriteit Consument & Markt om de overname van RTL door DPG goed te keuren.

Het NRC-artikel noemt de Vlaamse onderzoeken niet eens. Net zo min als het stilstaat bij de ware aard van DPG Media, en van de eigen uitgever Mediahuis, de eeuwige nummer twee achter DPG. Beide zouden ‘nationale kampioenen’ zijn, onze laatste buffer tegen Amerikaanse techreuzen als Meta, Google en X, en daarom mag, nee, móet DPG er ook nog RTL bijnemen. Dit frame is sinds begin dit jaar vakkundig in de markt gezet door de Stichting Democratie en Media (SDM), aandeelhouder in DPG Media. Joop van den Ende viel SDM daarin bij, met paginagrote krantenadvertenties die hij uit eigen fortuin betaalde, en met talloze media-optredens.

In werkelijkheid doen DPG en Mediahuis lokaal precies hetzelfde als de techreuzen wereldwijd: zoveel mogelijk gegevens van consumenten opzuigen, en die te gelde maken. Christian Van Thillo, de eigenaar van DPG Media, zei al in 2015: ‘Big data, dat is waar het vandaag allemaal om draait in de marketing- en advertentiewereld.’ Bits of Freedom ‘onderscheidde’ DPG Media met de Big Brother Award 2024, een ‘prijs’ die de burgerrechtenorganisatie ieder jaar uitreikt aan ‘personen, bedrijven en overheden die grove inbreuken maken op de digitale rechten van burgers’.

De ‘kwaliteitsjournalistiek’ waar Van Thillo vroeger zo hoog van opgaf, is voor het DPG van nu window dressing geworden, die het concern meer cachet geeft bij adverteerders. Voor de Nederlandse publieke omroep is journalistiek een kerntaak, geschraagd door kernwaarden als kwaliteit, betrouwbaarheid en onafhankelijkheid. Hoe kan die ooit gediend zijn door een hoogst ongelijkwaardige ‘samenwerking’ met DPG-RTL? Natuurlijk wil RTL-dochter Videoland populaire NPO-programma’s als Wie is de mol? streamen. Maar ook kunst en cultuur, en edgy documentaires?

Het is één groot doorzichtig kletsverhaal, dat van die ‘nationale kampioenen’. En toch gaan de minister van Media en de mediaspecialisten in de Tweede Kamer er volledig in mee. Met zo’n coalitie van supporters heeft de NPO geen vijanden meer nodig.

Tips over de publieke omroep zijn meer dan welkom, u kunt ze (in vertrouwen) mailen naar kimvankeken@proton.me. 

Onderzoek doen voor een boek kost veel tijd en geld. U kunt ons helpen door te doneren via deze knop.