Creatief boekhouden met genres
De redactie van Het gaat nooit om de kijker wilde het nieuwe jaar positief beginnen en besloot daarom het jaarverslag van de NPO uit 2024 erbij te pakken. Daar stond dat het genre ‘journalistiek’ ruim 207 miljoen euro ontving dat jaar, meer dan een kwart van het totale programmabudget van 791 miljoen euro. Veel meer dan welk genre dan ook.
Maar ook een genre als ‘cultuur’ (109 miljoen euro) krijgt ongeveer 14 procent van het budget. ‘Kennis en educatie’ is goed voor 100 miljoen euro, oftewel 13 procent van het budget. Amusement omvat, als je de cijfers mag geloven, maar iets meer dan 2 procent van het totale budget waarmee de publieke omroepen programma’s maken. Het is bijna niet voor te stellen, voor wie wel eens de televisie aanzet en vervolgens verdrinkt in vertier.
Max Vakantieman is ‘kennis en cultuur’.
De cijfers kloppen wel, alleen de genres niet. Wie opzoekt welk programma onder welk genre valt, komt al snel tot wonderlijke resultaten. Droomhuis Gezocht, bijvoorbeeld, een programma waarin Nederlanders een nieuw huis zoeken in het buitenland, valt onder ‘kennis en educatie’. MAX Vakantieman en Hunted into the wild VIPS vallen onder datzelfde genre. Heel Holland bakt staat onder ‘cultuur’ geboekt, net als Van Roosmalen en Groenteman.
Al in 2019 vond de Algemene Rekenkamer de indeling van genres (de NPO noemde ze toen nog ‘domeinen’) te globaal, waardoor ‘relevante ontwikkelingen in de kosten worden gemaskeerd’. Tot 2016 rapporteerde de NPO veel specifieker over de dertig (sub)genres die er bestonden – zij het alleen vertrouwelijk, aan het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Ineens stopte dat. Volgens de NPO had het ministerie er geen behoefte meer aan. Volgens het ministerie wilde juist de NPO stoppen met rapporteren.
Wel kwam er sinds 2018 een openbare rapportage over zes ‘domeinen’, zo grofmazig dat relevante informatie over kosten onzichtbaar blijft. De Algemene Rekenkamer, die wel inzicht kreeg in meer vertrouwelijke cijfers, viel nog iets anders op. Programma’s die inhoudelijk niet wezenlijk waren veranderd, kregen soms een andere codering, waardoor ze onder een ander genre vielen. Zo verschoof De Wereld Draait Door van ‘human interest’ naar ‘nieuws & opinie’. Door twaalf programma’s op deze manier te hercoderen groeide dat laatste genre.
Andersom kromp het genre ‘amusement’ dat in die tijd nog goed was voor 22 procent van het totale programmabudget. Het programma Heel Holland Bakt werd daaruit gehaald en onder ‘expressie’ geschaard. Sinds 2022 bestaat dit genre niet meer en is het opgesplitst in ‘cultuur’ en ‘fictie’. Er is nooit minder amusement gekomen op de zenders van de publieke omroep, slechts de labels zijn verschoven: een boekhoudkundige truc.
House of Cards
Dat boekhoudkundige denken werd ook openlijk uitgedragen door het management van de NPO. Frans Klein, de voormalige directeur Video van de NPO, liet duidelijk zien hoe onbelangrijk vooral de inhoudelijke genres voor het management zijn. ‘Kijk naar de serie House of Cards, over de machinaties in de Amerikaanse politiek’, zei hij in de Volkskrant. ‘Via Nieuwsuur zouden nooit zoveel mensen daarmee in aanraking zijn gekomen.’ De man die ooit begon op de financiële afdeling van de VARA, verleerde het creatieve boekhouden niet. Onder zijn leiding verdwenen of krompen journalistieke en informatieve programma’s als Andere Tijden en Radar. Presentator Antoinette Hertsenberg was de enige die openlijk met hem de confrontatie durfde aan te gaan in talkshow Vooravond. ‘Beleving’, stelde zij, ging ten koste van de journalistiek. ‘We hebben het hele jaar door Op1, M en De Vooravond’, protesteerde Klein over de talkshows (die overigens allemaal al verdwenen zijn). ‘Dat zijn meningen, maar dat is nog geen journalistiek’, reageerde Hertsenberg ad rem.
Dat jaar ging 122 miljoen van het totale programmabudget (681 miljoen euro voor radio, televisie en overig) naar het genre ‘opinie’. Dat is bijna 18 procent. Het genre ‘nieuws’ kreeg ruim 7 procent. Sinds 2022 is de NPO weer anders gaan indelen. Nieuws en opinie worden sindsdien op één hoop gegooid en gelabeld als ‘journalistiek’, waaronder ook het groeiende leger aan opiniemakers valt.
Het positieve nieuws van zoveel geld naar de journalistiek blijkt helaas een wassen neus, maar dat hadden we eigenlijk al kunnen weten toen we eind december Sven Kockelmann zijn eigen talkshow zagen aankondigen met de tekst: ‘House of Cards, maar dan echt.’
Tips over de publieke omroep zijn meer dan welkom, u kunt ze (in vertrouwen) mailen naar kimvankeken@proton.me. Onderzoek doen voor een boek kost veel tijd en geld. U kunt ons helpen door te doneren via deze knop.